کاهش نرخ باروری و افزایش سرعت سالمندی جمعیت، در سالهای اخیر به یکی از جدیترین دغدغههای آینده کشور تبدیل شده است. در چنین شرایطی آستان قدس رضوی با راهاندازی کارگروه جوانی جمعیت در بنیاد کرامت رضوی تلاش کرده با ترکیبی از اقدامات فرهنگی، آموزشی، حمایتی و درمانی، زمینههای تقویت فرزندآوری و حمایت از خانواده را فراهم کند. شبکهسازی مردمی، تربیت تسهیلگران جمعیتی، حمایت از مادران باردار، جلوگیری از سقط جنین و ایجاد زیرساختهای درمان ناباروری ازجمله اقداماتی است که در قالب این برنامهها دنبال شده است.
بحران جمعیت؛ دغدغهای ملی برای آینده کشور
مسئله کاهش نرخ رشد جمعیت در ایران طی یک دهه اخیر به یکی از مهمترین چالشهای اجتماعی و اقتصادی کشور تبدیل شده است. آمارها نشان میدهد روند کاهش باروری و افزایش جمعیت سالمند میتواند در سالهای آینده آثار گستردهای بر ساختار اقتصادی، اجتماعی و حتی امنیتی کشور داشته باشد. نگرانیهای اقتصادی، تغییر سبک زندگی، افزایش سن ازدواج، دغدغههای مربوط به آینده فرزندان و نیز برخی برداشتهای فرهنگی نادرست ازجمله عواملی هستند که سبب شدهاند بسیاری از خانوادهها تمایل کمتری به فرزندآوری داشته باشند. در چنین شرایطی سیاستگذاران کشور در سالهای گذشته تلاش کردهاند با تدوین برنامههای مختلف و تصویب قوانین حمایتی، روند کاهش جمعیت را کنترل کنند. تصویب قانون «حمایت از خانواده و جوانی جمعیت» نیز در همین راستا صورت گرفت. با این حال، بسیاری از کارشناسان معتقدند حل مسئله جمعیت تنها با سیاستهای اقتصادی ممکن نیست و نیازمند فرهنگسازی گسترده در جامعه است. رهبر شهید انقلاب نیز بارها در سخنان خود درباره پیامدهای کاهش جمعیت هشدار دادند. ایشان در پیامی خطاب به فعالان حوزه جمعیت در اردیبهشت ۱۴۰۲ تأکید کردند تلاش برای افزایش نسل و جوان شدن نیروی انسانی کشور یکی از ضروریترین وظایف مسئولان و آحاد مردم است و مراکز اثرگذار فرهنگی باید در این زمینه نقشآفرینی جدی داشته باشند. در همین چارچوب، آستان قدس رضوی به عنوان یکی از مهمترین نهادهای فرهنگی و اجتماعی کشور، در سالهای اخیر برنامهای گسترده برای ترویج فرهنگ فرزندآوری و حمایت از خانواده طراحی کرده است.
تشکیل کارگروه جوانی جمعیت در بنیاد کرامت رضوی
یکی از مهمترین اقدامات آستان قدس رضوی در این حوزه، تشکیل «کارگروه جوانی جمعیت» در بنیاد کرامت رضوی است. این کارگروه با هدف برنامهریزی و اجرای اقدامات مؤثر در زمینه ترویج فرزندآوری و تسهیل فرایندهای مرتبط با آن تشکیل شد. اعضای این کارگروه ترکیبی از مدیران و متخصصان حوزه خانواده و مسائل اجتماعی هستند؛ ازجمله مدیرعامل بنیاد کرامت رضوی، معاون خدمات اجتماعی بنیاد، معاون طرح و برنامه، مدیر مرکز امور بانوان و خانواده، مدیر مرکز جامع مشاوره، مدیر مرکز خادمیاری، دبیر کتاب سال خانواده و جمعیت و کارشناسان حوزه جمعیت. این ترکیب تخصصی تلاش میکند با برگزاری جلسات منظم، روند اجرای برنامهها را بررسی و برای توسعه فعالیتها تصمیمگیری کند. کارگروه جوانی جمعیت بنیاد کرامت رضوی از همان ابتدای فعالیت خود سه محور اصلی را برای اقداماتش تعریف کرد: اقدامات فرهنگی، حمایتهای اجتماعی و توسعه زیرساختهای درمانی. بر همین اساس برنامههای متعددی در سطح ملی طراحی و اجرا شد که بخش مهمی از آنها بر آموزش و شبکهسازی مردمی متمرکز بود.
تربیت تسهیلگران جمعیتی؛ شکلگیری یک شبکه مردمی
یکی از مهمترین برنامههایی که در قالب فعالیتهای این کارگروه اجرا شد، طراحی و اجرای دورههای آموزشی برای تربیت تسهیلگران جوانی جمعیت بود. هدف از این طرح، ایجاد شبکهای از کنشگران فرهنگی در سراسر کشور بود که بتوانند در حوزه آگاهیبخشی، مشاوره و ترویج فرهنگ فرزندآوری نقشآفرینی کنند. در همین راستا دوره آموزشی «حسنه ماندگار» طراحی شد. نامنویسی در این دوره از اسفندماه ۱۴۰۲ آغاز شد و بیش از ۴هزار نفر از فعالان فرهنگی و اجتماعی برای حضور در آن اعلام آمادگی کردند. این دوره در بهار ۱۴۰۳ در تمامی استانها با حضور اساتید حوزه جمعیت و خانواده برگزار شد. در این دوره موضوعاتی همچون جریانشناسی تحولات جمعیتی، ضرورت افزایش جمعیت، تاریخچه سیاستهای جمعیتی در ایران، جایگاه مادر در خانواده، اهمیت فرزندآوری، آسیبهای تکفرزندی، مسئله سقط جنین، طب سنتی در حوزه باروری و همچنین مهارتهای تسهیلگری و پاسخگویی به شبهات مطرح شد. آمارها نشان میدهد حدود ۷۵درصد شرکتکنندگان در این دوره را بانوان تشکیل میدادند و بخش قابل توجهی از آنها از اعضای شبکه خادمیاری آستان قدس رضوی بودند. همچنین درصد قابل توجهی از شرکتکنندگان، خود دارای سه فرزند یا بیشتر بودند که این موضوع نشاندهنده پیوند میان تجربه زیسته و فعالیت فرهنگی در این حوزه است. خروجی این دورهها تشکیل صدها حلقه میانی فعال در حوزه جمعیت بود؛ حلقههایی که امروز در محلات، مساجد، کانونهای فرهنگی و شبکههای اجتماعی به ترویج فرهنگ فرزندآوری میپردازند.
نشستهای تخصصی و گفتوگوی نخبگانی
در کنار برنامههای آموزشی، آستان قدس رضوی تلاش کرد با ایجاد بستری برای گفتوگوی نخبگانی، مسئله جمعیت را از منظر علمی و تخصصی نیز بررسی کند. در همین راستا دهها نشست تخصصی با حضور اساتید دانشگاه، کارشناسان حوزه خانواده و فعالان اجتماعی برگزار شد. در این نشستها موضوعاتی همچون پیامدهای کاهش جمعیت، راهکارهای فرهنگی برای افزایش فرزندآوری، نقش رسانهها در تغییر نگرش جامعه و همچنین راهکارهای حمایت از خانواده مورد بحث قرار گرفت. هدف از این جلسات، ایجاد همافزایی میان فعالان حوزه جمعیت و تدوین نقشه راهی دقیق برای اقدامات فرهنگی و اجتماعی بود.
پویش ملی «ناجی»؛ صیانت از حیات
یکی از مهمترین محورهای فعالیت کارگروه جوانی جمعیت، توجه به مسئله سقط جنین و تلاش برای کاهش این پدیده در کشور بود. در همین راستا پویش ملی «ناجی» شکل گرفت؛ پویشی که هدف آن، پیشگیری از سقط جنین و حمایت از مادران باردار در معرض این تصمیم بود. در قالب این پویش هزاران نیروی داوطلب آموزش دیدند تا بتوانند خدمات مشاورهای و حمایتی به خانوادهها ارائه دهند. این نیروها با شناسایی مادرانی که به دلیل مشکلات اقتصادی یا نگرانیهای خانوادگی قصد سقط جنین دارند، تلاش میکنند با ارائه مشاوره و حمایتهای لازم، آنها را در مسیر حفظ جنین همراهی کنند. در کنار خدمات مشاورهای، حمایتهای مالی نیز برای برخی خانوادهها در نظر گرفته شد. تأمین هزینههای درمانی، حمایت از مادران باردار و کمک به زوجهای نابارور ازجمله اقداماتی بود که در قالب این طرح انجام شد. فعالان این حوزه معتقدند بسیاری از تصمیمات مربوط به سقط جنین ناشی از مشکلات اقتصادی یا نبود حمایتهای اجتماعی است و اگر این مشکلات برطرف شود، بسیاری از خانوادهها از این تصمیم منصرف خواهند شد.
نقش هنر و رسانه در فرهنگسازی
یکی از نکات قابل توجه در فعالیتهای مرتبط با جوانی جمعیت، توجه به ظرفیت هنر و رسانه برای فرهنگسازی است. برخی فعالان فرهنگی معتقدند هنر میتواند نقشی مهم در تغییر نگرش جامعه درباره فرزندآوری داشته باشد. در همین راستا تولید مستندها و آثار هنری با موضوع خانواده و فرزندآوری در دستور کار قرار گرفت. مستند «نفس» که به موضوع نجات جنینها و حمایت از مادران باردار میپردازد، یکی از نمونههای این فعالیتهاست. سازندگان این اثر معتقدند روایتهای واقعی از تجربههای موفق میتواند تأثیر قابل توجهی در تغییر نگرش عمومی داشته باشد.
گفتوگوی چهره به چهره؛ روشی مؤثر در اقناع جامعه
در کنار برنامههای رسانهای، فعالان حوزه جمعیت بر اهمیت گفتوگوی مستقیم با مردم نیز تأکید دارند. بسیاری از تسهیلگران جمعیتی معتقدند بهترین راه برای رفع شبهات و نگرانیهای خانوادهها، گفتوگوی چهره به چهره است. بر همین اساس گروههای مردمی در مساجد، موکبها، مراکز فرهنگی و حتی روستاها با خانوادهها گفتوگو و تلاش میکنند نگرشهای منفی درباره فرزندآوری را اصلاح کنند. تجربه این گروهها نشان میدهد بسیاری از خانوادهها پس از دریافت اطلاعات درست و مشاهده نمونههای موفق، دیدگاه خود را نسبت به فرزندآوری تغییر میدهند.
حمایت از مادران و خانوادههای کمبرخوردار
در کنار اقدامات فرهنگی، حمایت از خانوادههای کمبرخوردار نیز بخش مهمی از فعالیتهای آستان قدس رضوی در حوزه جمعیت را تشکیل میدهد. برخی گروههای مردمی با حمایت بنیاد کرامت رضوی تلاش میکنند از مادران باردار در مناطق محروم حمایت کنند. این حمایتها گاه شامل کمکهای مالی برای تأمین هزینههای دوران بارداری است و گاه به شکل حمایتهای معیشتی یا ایجاد فرصتهای شغلی برای مادران ادامه مییابد. هدف از این اقدامات آن است خانوادهها به دلیل مشکلات اقتصادی از فرزندآوری منصرف نشوند.
توسعه خدمات درمان ناباروری
یکی دیگر از محورهای مهم فعالیتها در حوزه جوانی جمعیت، توجه به مسئله ناباروری است. بسیاری از زوجها به دلیل مشکلات پزشکی قادر به فرزندآوری نبوده و نیازمند خدمات تخصصی درمانی هستند. در همین راستا سرمایهگذاری قابل توجهی برای ایجاد و توسعه مراکز درمان ناباروری انجام شده است. این مراکز با ارائه خدمات تخصصی به زوجهای نابارور تلاش میکنند امکان فرزندآوری را برای خانوادههایی که با این مشکل مواجه هستند فراهم کنند.
همافزایی میان تشکلهای مردمی
یکی از ویژگیهای مهم برنامههای آستان قدس رضوی در حوزه جمعیت، تلاش برای ایجاد همافزایی میان تشکلهای مردمی است. دهها تشکل فرهنگی و اجتماعی در سراسر کشور در حوزه جمعیت فعالیت میکنند و ایجاد ارتباط میان این مجموعهها میتواند به افزایش اثرگذاری فعالیتها کمک کند. برگزاری نشستهای مشترک، ایجاد شبکههای ارتباطی و حمایت از طرحهای ابتکاری ازجمله اقداماتی است که در این راستا انجام شده است. هدف از این شبکهسازی آن است که فعالان حوزه جمعیت بتوانند تجربیات خود را با یکدیگر به اشتراک بگذارند و فعالیتهایشان را هماهنگتر پیش ببرند.
افق پیش رو؛ استمرار یک حرکت فرهنگی
تجربه فعالیتهای آستان قدس رضوی در حوزه جوانی جمعیت نشان میدهد حل این مسئله نیازمند ترکیبی از اقدامات فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی است. فرهنگسازی در کنار حمایتهای عملی میتواند زمینه تغییر نگرش جامعه به فرزندآوری را فراهم کند. شبکه تسهیلگران جمعیتی که در سالهای اخیر شکل گرفته میتواند در آینده به یکی از مهمترین ظرفیتهای مردمی برای ترویج فرهنگ خانواده و فرزندآوری تبدیل شود. اگر این شبکه تقویت شود و حمایتهای اجتماعی از خانوادهها ادامه یابد، امید میرود روند کاهش جمعیت در کشور متوقف شده و مسیر جدیدی برای جوان ماندن ایران شکل گیرد.
نظر شما